آثار تاریخی جزیره قشم (ویرانه های تاریخی)
ويرانههاى تاريخى متعددى در اينجا و آنجاى جزيره ديده مىشود که اکثراً بر فراز ”کوههاى قلعه مانند“ قرار گرفته، راه دسترسى آسان نداشته و در زمانهاى گذشته به سادگى از چشم بيگانگان پنهان و يا توسط مردمان ساکن در آن قابل دفاع بودهاند.
ويژگىهاى اين مکانهاى انتخاب شده براى ايجاد محيط مسکونى، بسيار قابل توجه است و چون در ارتفاعات قرار گرفتهاند و ضمناً چشماندازى وسيع و زيباتر دارند، همه اين ويرانهها متأسفانه همچنان ناشناخته باقىمانده بودند و هيچکس از زمان ايجاد، اهميت تاريخى و ويژگىهاى فرهنگى آنها اطلاع نداشته است. در تعدادى از اين ويرانهها، آثارى از بناهاى بزرگ، که از سنگهاى تراشخورده ساخته شدهاند ديده مىشود. در بخشهاى داخلى در بعضى از فروريختگىها و چهارديوارهاى باقىمانده، آثارى از پلاستر ظريفى باقىمانده است. ظاهر اين ويرانهها نشان مىدهد که تعدادى از بناها در زمان خود از اهميت اخاصى برخوردار بودهاند.
کوههاى قشم که در امتداد طولى جزيره قرار دارند، نتيجه بالا آمدن طاقديسى از ميان دريا هستند. بيشتر کوههاى قشم در بلندترين منطقه کوهستانى به صورت دشت و معمولاً مسطحاند. اکثر اين دشتهاى کوچک و بزرگ کوهستانى در پيرامون خود ديوارهاى بلند دارند و محصوراند. پس از بالا رفتن از اين ديوارهاى بلند، ناگهان دشتهاى کاملاً مسطح در چشمانداز قرار مىگيرند.
تعدادى از اين کوههاى جدا افتاده، راه ورود و صعود آسانى ندارند و قابل تصور است که در گذشته، با توجه به اسلحههاى جنگى آن زمان، کاملاً قابل دفاع بودهاند. دشتها و مناطق مسطح فراز اين کوهها پوشيده از ويرانههاى صدها بناى کوچک و بزرگ سنگى است. اين بناها و اين مکانهاى مسکونى در فراز کوههاى قلعه مانند، که اکثراً به کلات هم شهرت دارند، نشان مىدهد که در گذشتههاى دور به دليل آنکه امنيت بر جزيره حاکم نبوده است، مردم جزيره در فراز کوههاى قلعه مانند ـ که به سادگى قابل دفاع بودهاند ـ زندگى مىکردهاند يا در شرايط خاص به آنجا پناه مىبردهاند.
متأسفانه امروزه هيچگونه اطلاعى در مورد اين ويرانهها که در مکانهاى کاملاً ويژه و با چشمانداز بسيار زيبا قرار دارند در دست نيست. اين ويرانهها که آثار تاريخى بسيار ارزشمندى هستند، هيچگاه مورد بررسى و مطالعه باستانشناسان قرار نگرفته بودند.
به منظور شناخت، ارزيابى و تدوين راهکارى براى نگهدارى و بهرهبردارى از اين ويرانهها، تلاشهاى مداومى توسط سازمان منطقه آزاد قشم به عمل آمد. ابتدا سعى شد که از مراکز دانشگاهى و پژوهشى کشور فرد يا افراد با صلاحيت و با سابقه کار باستانشناسى در سواحل خليج فارس را به جزيره دعوت شود که متأسفانه در اين زمينه موفقيتى حاصل نشد.
در ارتباط با مراکز تحقيقاتى سازمان ملل و با توجه به پژوهشهاى باستانشناسى انجام شده در کشورهاى کوچک و شيخنشينهاى آن سوى آبهاى خليج فارس، مشخص شد که آقاى پروفسور دانيل تاماس پاتس (daniel thomas potts) مناسبترين فرد براى بررسى آثار باستانى قشم است. ايشان درجه دکترا باستانشناسى خود را در سال 1980 از دانشگاه هاروارد گرفته و بيش از بيست سال در کشورهاى پيرامون خليج فارس به مطالعه و پژوهش آثار تاريخى پرداخته است. علاوه بر اين، به دليل سابقه کار در پژوهشهاى باستانشناسى ايران ـ به ويژه در نورآباد ممسنى و استان بوشهر ـ نسبت به تاريخ و فرهنگ ايران آشنايى عميق و ديرينه دارد.
از طريق شبکه اينترنت با پروفسور توماس پاتس تماس گرفته شد و از ايشان خواسته شد که مشخصات و سرفصل پژوهشهاى انجام شده خود را براى مديريت محيط زيست قشم ارسال نمايد. به زودى اطلاعات مفصلى از ايشان دريافت شد. با مطالعه و بررسى سوابق کارى پروفسور، به نظر رسيد که او فرد مناسبى براى بررسى و شناخت آثار تاريخى قشم است. مسئله مهم ديگر، که موجب شد ترديدى در مورد دعوت از ايشان باقىنماند، مقالهها و کتابهاى بسيارى است که پروفسور پاتس در مورد خليج فارس و جزاير آن نوشته و به چاپ رسانده است. بنابراين، از پروفسور براى بازديد و مذاکره در زمينه همکارى براى شناخت و ارزيابى آثار باستانى جزيره قشم دعوت به عمل آمد. ايشان با کمال ميل دعوت را پذيرفت و با هزينه خود در تاريخ 20/9/83 وارد جزيره شد.
طى اقامت 8 روزه پروفسور پاتس در قشم، وى از کليه ويرانههاى تاريخى قابل توجه جزيره بازديد به عمل آورد. در ميان اين ويرانهها، آثارى از پارتيان و ساسانيان شناسايى شد و علاوه بر آن کارگاه کوره ذوبآهن نيز با قدمت فعلاً نامشخص ملاحظه گرديد.
موقعيت مکانى اين ويرانهها به دليل قرار گرفتن در فراز کوه و ارتفاعات مشرف به ساحل دريا بسيار چشمگير است. بناهاى ساسانى که با سنگهاى تراش داده شده ساخته شدهاند به اين ويرانهها شکوه بىمانندى بخشيدهاند.
ويرانههاى باستانى قشم داراى ويژگىهاى بسيار چشمگير هستند. اين ويرانهها اکثراً در فراز کوههاى قلعه مانند و مرتفع قرار گرفته و چشمانداز وسيع و بىکرانى دارند. به دليل نزديکى و يا مجاورت اين کوهها با دريا، منظره بناهاى باستانى قشم زيبايى بيشترى پيدا کردهاند. مناطق اطراف اين ويرانههاى باستاين از طبيعت بسيار زيبايى برخوردار است. بنابراين، بازديدکننده از طبيعت بکر و زيباى قشم با ميراث فرهنگى کهن ايرانزمين، نيز آشنا خواهاد شد و تاريخ تمدن و قدمت اين جزيره مهم و زيبا را بهتر درخواهد يافت.
خوشبختانه تعداد زيادى از آثار باستانى که مورد بررسى قرار گرفت در محدوده انتخاب شده براى ژئوپارک قشم قرار دارند. حضور آثار باستانى با ارزش در محدوده هريک از ژئوپارکهاى جهان امتيازهاى بسيارى براى آنها فراهم مىآورد. هرچند از عمر ژئوپارکها در سطح جهانى بيش از ده سال نگذشته ولى طى ده سال گذشته صدها ژئوپارک تأسيس گرديده است. از ميان صدها ژئوپارک تأسيس شده تنها تعداد معدودى ژئوپارک، که علاوه بر امتيازهاى خاص زمينشناسى و چشمانداز زيبا، داراى آثار باستانى و ميراث فرهنگى کهن بودهاند، از طرف يونسکو به عنوان ميراث جهانى بشريت انتخاب شده و تحتنظر يونسکو مديريت مىشوند.
شناسايى آثار باستانى در مقياس بزرگ، در محوطهاى بسيار باشکوه و با تاريخ هزاران ساله در محدوده ژئوپارک قشم امتياز بس مهم و تعيينکنندهاى است که در پذيرفته شدن ژئوپارک قشم از طرف يونسکو به عنوان ميراث جهانى بسيار مؤثر خواهد بود.
اين آثار باستانى در صورتى که به نحو مناسب حفاظت و مورد بهرهبردارى قرار گيرند، در جذب گردشگران فرهنگى جزيره نيز تأثير مثبت برجاى خواهند نهاد. طى چهار سال گذشته در جزيره قشم ثروت سرشارى از ميراث طبيعى شناسايى گرديده بود و اکنون نيز با ارزيابى و شناسايى آثار تاريخى، به ثروت فرهنگى بسيار ارزشمند دست يافتهايم و بىترديد بر اهميت و جاذبههاى گردشگرى جزيره افزوده خواهد شد.
آقاى پروفسور پاتس با مشاهده ميراث فرهنگى جزيره قشم علاقهمند شد با سازمان منطقه آزاد قشم در زمينه شناخت و احياء آثار باستانى همکارى نمايد. اين همکارى با مشارکت فنى و مالى دانشگاه سيدنى استراليا صورت خواهد گرفت.
بيشتر اين آثار باستانى در مناطقى قرار دارند که از خطر تخريب در اثر جادهسازى و شهرکسازى در امان هستند. تنها مکان باستانى که در خطر تخريب است منتهىاليه غربى کوهى است که زيارتگاه شاه شهيد در آن قرار دارد. کليه محوطه بخش غربى اين کوه پوشيده از آثار قديمى است و نشان مىدهد که سکونتگاه انسانى بوده است. بنابراين، سازمان منطقه آزاد قشم مىبايد از کليه اقدامات عمرانى و برداشت سنگ و خاک در اين منطقه جلوگيرى به عمل آورد.
اکنون منطقه آزاد قشم قدم مؤثر و مفيدى در راه شناخت و ارزيابى ميراث فرهنگى جزيره ـ که بخشى مهم از فرهنگ و تمدن خليج فارس است ـ برداشته است. اميد است در بهرهبردارى و حفاظت از اين ميراث بسيار گرانبها و در عين حال بسيار زيبا و جذاب نيز موفق باشد.